De raadhuizen van Amstelveen

Voordat de gemeente een raadhuis voor de bijeenkomsten van een raad en een college van burgemeester en wethouders had, was er in de dorpskern Amstelveen sprake van een schout (vergelijkbaar met een burgemeester als hoofd politie). Ook had de schout in die tijd enige bevoegdheid op het gebied van rechtspraak. De scheiding tussen de wetgevende, de uitvoerende en de rechterlijke macht was toen nog niet zover doorgevoerd. De vergaderingen werden gehouden in verscheidene plaatselijke etablissementen. De schout zelf woonde in een pand op de hoek van de Dorpsstraat en wat nu de Badlaan wordt genoemd. Later werd in dat pand ook recht gesproken. Vandaar dat het pand en de straat verschillende namen kende: Schoutshuis aan de Schoutsteeg en Rechthuys aan de Gang van het Rechthuys. Het rechthuys is later afgebroken en op de leeg gevallen plek is een nieuw pand gebouwd dat in gebruik is geweest als detailhandel met bovenwoningen.

Op de plaats van de herberg de Bergenvaarderskamer aan de Amsteldijk bouwde de gemeente Nieuwer-Amstel in 1894 een gloednieuw raadhuis. De Bergenvaarderskamer had zelf van 1824 tot 1889 dienst gedaan als raadhuis, nadat het in de 17de eeuw als het Gildehuis van stokvisverkopers het vertrekpunt was geweest van de zeeroute naar het Noorse Bergen. De reden dat Nieuwer Amstel voor deze locatie koos - zo dichtbij Amsterdam en zo ver van het centrum van Amstelveen - was waarschijnlijk politiek. Ze hoopte de dreigende annexatie van een groot deel van haar grondgebied door Amsterdam te voorkomen. Tevergeefs, want in 1896 was die annexatie een feit en moest de gemeente het raadhuis verlaten. Het raadhuis was een ontwerp van W.J. de Groot en R. Kuipers en ontworpen in een vormentaal die verwijst naar de 17de eeuwse Hollandse Renaissance. Eind 19de eeuw werd deze stijl het meest geschikt geacht voor de representatie van de gemeentelijke macht. In het voormalige raadhuis werd in 1914 onder Amsterdams bestuur het Gemeentearchief ondergebracht en werd het complex uitgebreid met een depot in dezelfde stijl. In 2007 staat het raadhuis weer leeg, want dan is het Gemeentearchief verhuisd naar het gebouw van de voormalige Nederlandse Handelsmaatschappij aan de Vijzelstraat, ook wel het gebouw ‘De Bazel’ genoemd.

De architectuur van dit raadhuis dat pas twee jaar na het vorige werd opgeleverd, laat zien dat de vormentaal van de Amsteldijk 67 eigenlijk al uit de mode was. Na een kleine tussenstop in het café ‘Het dorstige Hert’ kon de gemeente nog hetzelfde jaar zijn intrek nemen in dit gebouw aan de Dorpsstraat, in feite het centrum van de gemeente. Het heeft door het gebruik van rode baksteen en de toren met een uitkragende kap veel weg van de architectuur van Berlage uit die tijd, maar het wapen laat over de functie geen twijfel. Bovendien geven de lisenen van siermetselwerk in de topgevels en de natuurstenen accenten ook iets verfijnds aan het gebouw, waarin de plaatsing en grootte van de ramen de ligging en de functie van de verschillende vertrekken verraden. Toen de gemeente in 1980 een nieuw onderkomen betrok, werd dit gebouw afgebroken en in de oorspronkelijke stijl weer opgebouwd. Een reliëf in de gevel is een geschenk van de oorlogsgetroffenen uit Vierlingsbeek voor de hulp uit Ouder- en Nieuwer-Amstel.

Het huidige raadhuis is net buiten de dorpskern geplaatst met een prachtig uitzicht over De Poel. Het architectenbureau Maaskant, Van Dommelen en Kroos ontwierpen het in 1977-1980 als een symbool van een open democratie waarin de raadzaal vrij in een wijde binnenstraat op de eerste verdieping ligt, slechts van de buitenwereld afgeschermd door kleurrijk glas. De opdeling van een grootschalig gebouw in gelijkvormige delen, zonder een streven naar hiërarchie, is typerend voor de jaren zeventig waarin naar de menselijke maat werd gezocht. Kenmerkend zijn de kantoortuinen en de terrasachtige opbouw. Door de toepassing van hout als gevelbekleding is gezocht naar aansluiting bij de omringende natuur.